இந்திய வரலாறு பகுதி 14: குஷாணப் பேரரசும் கனிஷ்கரும்

இது, கற்காலம் முதல் 1947 சுதந்திரம் வரை இந்திய வரலாற்றைக் காலவரிசைப்படி சொல்லும் தமிழ் லைஃப்ஸ்டைல் தொடரின் 14-ஆம் பகுதி. முந்தைய பகுதி: பகுதி 13: மௌரியருக்குப் பின்: சுங்கர்கள், கண்வர்கள், இந்தோ-கிரேக்கர்கள்.

கடந்த பகுதியின் முடிவில் வட இந்திய வரைபடம் பல துண்டுகளாக இருந்தது. கங்கைச் சமவெளியில் சுங்கரும் கண்வரும், காந்தாரத்திலும் பஞ்சாபிலும் இந்தோ-கிரேக்க அரசர்களும், வடமேற்கில் சகர்களும் பார்த்தியர்களும். கி.பி. முதல் இரண்டு நூற்றாண்டுகளில் இந்த வரைபடத்தைப் பெருமளவு மாற்றி எழுதியவர்கள், ஆயிரக்கணக்கான கிலோமீட்டர் தொலைவில், சீனாவின் வடமேற்குப் புல்வெளிகளில் இருந்து வந்த ஒரு மக்கள் கூட்டம்: குஷாணர்கள்.

உச்சத்தில் இவர்களின் பேரரசு மத்திய ஆசியாவின் ஆக்சஸ் (அமு தரியா) ஆற்றிலிருந்து நடு கங்கைச் சமவெளி வரை பரவியிருந்தது. இவர்களில் புகழ்பெற்ற அரசர் கனிஷ்கர்; பௌத்த மரபு அவரை "இரண்டாம் அசோகர்" என்று நினைவுகூர்கிறது. ஒரு விஷயத்தை முதலிலேயே சொல்லிவிட வேண்டும்: குஷாணர்கள் தங்கள் வரலாற்றைத் தாங்களே எழுதிவைக்கவில்லை. நாணயங்கள், கல்வெட்டுகள், சிற்பங்கள், சீன வரலாற்று நூல்கள் ஆகியவற்றை வைத்தே இந்தக் கதையைக் கட்டமைக்கிறோம். அதனால் கீழே வரும் பல தேதிகள் தோராயமானவை, சில இன்னும் விவாதத்தில் உள்ளவை.

கான்சுவிலிருந்து பாக்ட்ரியா வரை: யுவேச்சி மக்கள்

சீன வரலாற்றுக் குறிப்புகள் யுவேச்சி (Yuezhi) என்ற வலிமையான நாடோடி மக்களைப் பற்றிப் பேசுகின்றன. இவர்கள் இன்றைய சீனாவின் கான்சு பகுதியில் வாழ்ந்தனர். கி.மு. 176-இல் ஸியோங்னு (Xiongnu) என்ற புல்வெளிக் கூட்டமைப்பிடம் இவர்கள் பெரும் தோல்வி அடைந்தனர். சீனப் பேரரசர்களையும் அச்சுறுத்திய அதே ஸியோங்னுதான்; அவர்களைத் தடுக்கவே சீனாவில் பெருஞ்சுவர் பின்னாளில் வலுப்படுத்தப்பட்டது. சில ஆண்டுகளில் ஸியோங்னு யுவேச்சித் தலைவனைக் கொன்று, அவன் மண்டையோட்டைக் குடிக்கும் கிண்ணமாக்கியதாகச் சீனக் குறிப்புகள் சொல்கின்றன.

தோல்விக்குப் பின் யுவேச்சியர் மேற்கு நோக்கி நகர்ந்தனர். சுமார் கி.மு. 140-இல் இன்றைய கசகஸ்தான் சமவெளியை அடைந்து, அங்கிருந்த சகர்களை (சித்தியர்கள்) முன்னே தள்ளினர். பின்னர் தெற்கே பாக்ட்ரியாவுக்கு (இன்றைய வட ஆப்கானிஸ்தான்) இறங்கினர். கடந்த பகுதியில் பார்த்த இந்தோ-கிரேக்கர்களின் தாய்நாடான கிரேக்கப் பாக்ட்ரிய அரசு முடிவுக்கு வர இதுவும் ஒரு காரணம். அங்கு யுவேச்சியர் ஐந்து தலைமைப் பகுதிகளாகப் பிரிந்தனர். அவற்றில் ஒன்றின் பெயர் குய்ஷுவாங்; "குஷாணர்" என்ற பெயர் அதிலிருந்துதான் வந்தது.

குஜுல கட்பிசஸ்: பேரரசை நிறுவியவர்

சுமார் கி.பி. 125-இல் சீனத் தளபதி பான் யோங் அளித்த அறிக்கையை அடிப்படையாகக் கொண்ட பிற்கால ஹான் வரலாறு (Hou Hanshu) இப்படிச் சொல்கிறது: ஏறக்குறைய நூறு ஆண்டுகளுக்குப் பின், குய்ஷுவாங் இளவரசன் மற்ற நான்கு தலைமைகளையும் அடக்கி அரசனானான்; பார்த்தியர் நிலத்தைத் தாக்கி, காபூல் பகுதியையும் காந்தாரத்தையும் கைப்பற்றினான்; எண்பது வயதைத் தாண்டி இறந்தான். நாணயங்கள் அவனை குஜுல கட்பிசஸ் என்று அடையாளம் காட்டுகின்றன. கி.பி. முதல் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியில் அவர் ஆண்டிருக்கலாம். அவரது நாணயங்களிலேயே "மகாராஜா ராஜாதிராஜா" என்ற பட்டம் வருகிறது; அடுத்த மூன்று நூற்றாண்டுகள் குஷாணர்கள் அதைக் கைவிடவில்லை.

விம தக்தோவும் விம கட்பிசஸும்

குஜுலவுக்குப் பின் நேரடியாக விம கட்பிசஸ் வந்தார் என்றே நீண்டகாலம் நம்பப்பட்டது. 1993-இல் கிடைத்த ரபாதக் கல்வெட்டு இருவருக்கும் இடையே இன்னொரு அரசரைக் காட்டியது: விம தக்தோ. "சோட்டர் மெகாஸ்" (மாபெரும் மீட்பர்) என்று மட்டும் தன்னை அழைத்துக்கொண்ட பெயரில்லா அரசனின் ஏராளமான நாணயங்கள் இவருடையவை என்று பல நாணயவியலாளர்கள் கருதுகிறார்கள். மதுரா குஷாணர் கைக்கு வந்தது இவர் காலத்தில் இருக்கலாம்; ஆனால் அதற்கான சான்று முழுமையாக உறுதியானதல்ல.

கனிஷ்கரின் தந்தை விம கட்பிசஸ் இந்தியத் துணைக்கண்டத்தில் முதன்முறையாகப் பெரிய அளவில் தங்க நாணயங்களை வெளியிட்டார். பிற்கால இந்திய நூல்கள் இத்தகைய நாணயங்களை "தீனாரம்" என்று அழைத்தன; அந்தச் சொல் ரோமானிய "டெனாரியஸ்" என்பதிலிருந்து வந்தது. ரோமானியத் தங்கக் காசுகளை உருக்கியே குஷாணர் நாணயம் அடித்தனர் என்று முன்பு கருதப்பட்டது; ஆனால் ஒரு உலோக ஆய்வு, குஷாணத் தங்கத்தில் உள்ள நுண்ணிய உலோகக் கலவை ரோமானியத் தங்கத்தோடு பொருந்தவில்லை என்று காட்டியது. ஆகவே அந்தத் தங்கம் எங்கிருந்து வந்தது என்பது இன்னும் திறந்த கேள்வி. விமவின் நாணயங்களில் காளையுடன் நிற்கும் "ஓஷோ" என்ற தெய்வம் வருகிறது; பெரும்பாலான அறிஞர்கள் அதைச் சிவன் என்று அடையாளம் காண்கிறார்கள்.

ரபாதக் கல்வெட்டு: தற்செயலாகக் கிடைத்த பொக்கிஷம்

1993-இல் ஆப்கானிஸ்தானின் பக்லான் மாகாணத்தில், சுர்க் கோதல் என்ற குஷாணக் கோவில் தலத்துக்கு அருகே உள்ள ரபாதக் குன்றில் போராளிகள் பதுங்குகுழி தோண்டியபோது, 23 வரிகள் கொண்ட ஒரு கற்பலகை வெளிப்பட்டது. கண்ணிவெடி அகற்றும் பணியாளர் ஒருவர் எடுத்த புகைப்படம், பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகத்தின் ஜோ கிரிப் வழியாக, பாக்ட்ரிய மொழியைப் படிக்கக்கூடிய சில அறிஞர்களில் ஒருவரான நிக்கோலஸ் சிம்ஸ்-வில்லியம்ஸிடம் சென்றது.

கல்வெட்டு பாக்ட்ரிய மொழியில் (ஓர் ஈரானிய மொழி), கிரேக்க எழுத்தில் எழுதப்பட்டுள்ளது. அதில் கனிஷ்கர், "நானா தேவியிடமிருந்தும் எல்லாத் தெய்வங்களிடமிருந்தும் அரசுரிமை பெற்றவர்", "முதலாம் ஆண்டைத் தொடங்கியவர்" என்று போற்றப்படுகிறார். அரசாணைகளுக்குக் கிரேக்கத்துக்குப் பதிலாக "ஆரிய" மொழியை (பாக்ட்ரியம்) அவர் கொண்டுவந்ததாகவும் அது சொல்வதாகத் தெரிகிறது; அவரது நாணயங்களிலும் இதே மாற்றம் காணப்படுகிறது. சாகேதம் (அயோத்தி), கௌசாம்பி, பாடலிபுத்திரம் போன்ற இந்திய நகரங்களும், "ஸ்ரீ சம்பா வரை" என்ற குறிப்பும் அதில் உள்ளன. மிக முக்கியமாக, கொள்ளுத்தாத்தா குஜுல கட்பிசஸ், தாத்தா விம தக்தோ, தந்தை விம கட்பிசஸ் என வம்சப் பட்டியலையே அது தருகிறது.

கனிஷ்கர் எப்போது ஆண்டார்?

கனிஷ்கர் தொடங்கிய "முதலாம் ஆண்டு" ஒரு சகாப்தத்தின் தொடக்கம்; அடுத்த நூறு ஆண்டுகளின் குஷாணக் கல்வெட்டுகள் அதைக் கொண்டே தேதியிடப்பட்டன. இருபதாம் நூற்றாண்டில் பல வரலாற்றாசிரியர்கள் அதை, இன்றும் இந்தியத் தேசிய நாட்காட்டியில் பயன்படும் கி.பி. 78 சக சகாப்தத்துடன் இணைத்தனர். பிரிட்டானிகா இன்றும் அவரது ஆட்சித் தொடக்கத்தை கி.பி. 78 முதல் 144 வரையான ஒரு வரம்பாகவே தருகிறது.

2001-இல் ஜெர்மானிய இந்தியவியலாளர் ஹாரி ஃபால்க், ஸ்புஜித்வஜரின் யவனஜாதகம் என்ற பண்டைய வானியல் நூலில் உள்ள ஒரு பகுதியை வைத்து, கனிஷ்கரின் முதலாம் ஆண்டை கி.பி. 127/128 என்று கணித்தார். சிம்ஸ்-வில்லியம்ஸ் உள்ளிட்ட பல அறிஞர்கள் இதை ஏற்கிறார்கள்; பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகமும் கனிஷ்கரை சுமார் கி.பி. 127–150 என்றே குறிக்கிறது. இது இன்று மிக வலுவான கருத்து; ஆனால் முற்றிலும் முடிந்த முடிவு அல்ல. கி.பி. 78 சகாப்தம் இப்போது பெரும்பாலும் உஜ்ஜயினியின் மேற்குச் சத்ரபர்களுடன் இணைத்துப் பார்க்கப்படுகிறது.

கனிஷ்கரின் பேரரசு

கனிஷ்கர் புருஷபுரம் (இன்றைய பெஷாவர்), மதுரா ஆகிய இரு மையங்களிலிருந்து ஆண்டார்; காபூலுக்கு வடக்கே கபிசா கோடைத் தலைநகராக இருந்தது. அவரது காலக் கல்வெட்டுகள் கிழக்கே சாரநாத், கௌசாம்பி வரை கிடைக்கின்றன. மதுராவுக்கு அருகே மாட் என்ற இடத்தில் கிடைத்த, தலையில்லாத சிவப்புக் கல் சிலை ஒன்று நீண்ட மத்திய ஆசிய அங்கியும் கனத்த காலணிகளும் அணிந்த அரசனைக் காட்டுகிறது; அதன் கல்வெட்டு "மகாராஜா ராஜாதிராஜா தேவபுத்ர கனிஷ்கர்" என்கிறது. பெஷாவர் அருகே ஷா-ஜி-கி-டேரியில் 1909-இல் கிடைத்த வெண்கலப் பேழையின் மூடியில், பிரம்மாவும் இந்திரனும் இருபுறம் நிற்க புத்தர் அமர்ந்திருக்கிறார்; அதன் கல்வெட்டு "கனிஷ்கபுரத்தில்" உள்ள கனிஷ்கரின் விகாரையைக் குறிப்பிடுகிறது. ஆனால் அதில் தேதி இல்லை; பேழையில் உள்ள அரசன் உருவம் கனிஷ்கரா என்பதும் உறுதியில்லை.

பல தெய்வங்களின் நாணயங்கள்

குஷாண நாணயங்களில் முப்பதுக்கும் மேற்பட்ட தெய்வங்கள் தோன்றுகின்றன: கிரேக்கச் சூரியக் கடவுள் ஹீலியோஸ், ஈரானிய மித்ரா, நிலவுக் கடவுள் மாவோ, நெருப்புக் கடவுள் அத்ஷோ, நானா தேவி, ஓஷோ (சிவன்)... கனிஷ்கரின் சில அரிய தங்க நாணயங்களில் கிரேக்க எழுத்தில் "BODDO" என்று பெயரிடப்பட்டு புத்தர் நிற்கிறார். ஜலாலாபாத் அருகே கிடைத்து பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகத்தில் உள்ள அத்தகைய நாணயம், மனித உருவில் புத்தரைக் காட்டும் மிகப் பழைய தேதியிடக்கூடிய சித்திரங்களில் ஒன்று. கனிஷ்கருக்குப் பின் வந்த ஹுவிஷ்கரின் நாணயங்களில் ஸ்கந்தன், குமாரன், மகாசேனன், விசாகன் என்ற போர்க் கடவுள்களும் வருகிறார்கள். தமிழ் மரபு பின்னாளில் முருகனை ஸ்கந்தனுடன் இணைத்ததை நினைத்தால் இது சுவாரசியமான குறிப்பு; ஆனால் குஷாண ஸ்கந்தனுக்கும் சங்க கால முருகனுக்கும் நேரடித் தொடர்பு இருந்தது என்று சொல்ல சான்று இல்லை.

காந்தாரமும் மதுராவும்: முதல் புத்தர் சிலைகள்

முந்தைய பகுதியில் பார்த்த பர்ஹுத், சாஞ்சி சிற்பங்களில் புத்தர் மனித உருவில் இல்லை; அரியணை, போதி மரம், பாதச்சுவடு போன்ற குறியீடுகளாக மட்டுமே காட்டப்பட்டார். புத்தரைப் பற்றிய 8-ஆம் பகுதியில் பார்த்த அந்த மரபு, குஷாணர் காலத்தில் இரண்டு பெரும் சிற்பப் பள்ளிகளில் புதிய வடிவம் பெற்றது. காந்தாரத்தில் சாம்பல் நிறக் கல்லில், கிரேக்க-ரோமானியப் பாணியில், அலை அலையான முடியும் ரோமானிய அங்கி போன்ற ஆடையும் கொண்ட புத்தர் உருவானார்; அங்குள்ள புடைப்புச் சிற்பங்களைச் சுற்றி கொடி-இலை வேலைப்பாடுகள் ஓடுகின்றன. மதுராவில் புள்ளிகள் கொண்ட சிவப்பு மணற்கல்லில், பழைய இந்திய யட்சச் சிலைகளின் வலிமையான உடல்வாகுடன் புத்தர் செதுக்கப்பட்டார். சாரநாத்தில் பிக்கு பலர் நிறுவிய பெரிய போதிசத்துவர் சிலை "கனிஷ்கரின் 3-ஆம் ஆண்டு" என்று தேதியிடப்பட்டுள்ளது; அது மதுராவில் செதுக்கப்பட்டது.

எந்தப் பள்ளி முதலில் புத்தர் சிலையை உருவாக்கியது என்பது நீண்டகால விவாதம். பிரெஞ்சு அறிஞர் ஃபூஷே காந்தாரத்தையும், ஆனந்த குமாரசுவாமி மதுராவையும் முன்னிறுத்தினர். இரண்டு பள்ளிகளும் ஏறக்குறைய கி.பி. முதல் நூற்றாண்டில் தனித்தனியாகத் தங்கள் புத்தர் உருவத்தை உருவாக்கி, பின்னர் ஒன்றையொன்று பாதித்தன என்பதே இன்றைய பொதுவான கருத்து.

நான்காம் பௌத்த மாநாடும் மகாயானமும்

கனிஷ்கர் காஷ்மீரில் 500 பிக்குகளைக் கூட்டி, வசுமித்திரர் தலைமையில், புத்தசரிதம் எழுதிய கவிஞர் அஸ்வகோஷர் துணையுடன் நான்காம் பௌத்த மாநாட்டை நடத்தினார் என்று வட பௌத்த மரபு சொல்கிறது. ஆனால் இதைப் பற்றிய விரிவான செய்தி சுமார் ஐந்து நூற்றாண்டுகளுக்குப் பின் வந்த சீனப் பயணி யுவான் சுவாங்கிடமிருந்துதான் கிடைக்கிறது. இந்த மாநாட்டோடு இணைக்கப்படும் சர்வாஸ்திவாதப் பெருநூலான மகாவிபாஷா கனிஷ்கரைக் குறிப்பிடவே இல்லை; தேரவாத மரபு இலங்கையில் நடந்த வேறொரு மாநாட்டையே நான்காம் மாநாடாகக் கொள்கிறது. எனவே இந்தக் கதை பின்னாளில் பெரிதாக்கப்பட்டிருக்கலாம் என்று பல வரலாற்றாசிரியர்கள் கருதுகிறார்கள்.

மகாயானம் ஒரு மாநாட்டில் "தோன்றியது" அல்ல; பல நூற்றாண்டுகளில் படிப்படியாக வளர்ந்தது. ஆனாலும் குஷாணர் காலம் அதற்கு முக்கியமானது. அமிதாப புத்தரின் பெயரைக் குறிப்பிடும் மிகப் பழைய கல்வெட்டு, ஹுவிஷ்கர் காலத்து மதுரா பீடம் ஒன்றில் உள்ளது. கி.பி. 170-180களில் குஷாண நிலத்திலிருந்து சென்ற லோகக்ஷேமர் என்ற பிக்கு, சீனத் தலைநகர் லுவோயாங்கில் தொடக்ககால மகாயான சூத்திரங்களைச் சீன மொழியில் மொழிபெயர்த்தார்.

பட்டுப் பாதையும் தமிழகத் துறைமுகங்களும்

சீனாவிலிருந்து வந்த நிலவழிப் பாதைகள், ஈரானுக்கும் சிந்து துறைமுகங்களுக்கும் கங்கைச் சமவெளிக்கும் செல்லும் சாலைகளைச் சந்தித்த இடத்தில் குஷாணப் பேரரசு அமைந்திருந்தது. காபூலுக்கு அருகே பெக்ராமில் கிடைத்த புதையலில் ரோமானியக் கண்ணாடிப் பாத்திரங்கள், சீன அரக்குப் பொருட்கள், இந்தியத் தந்தச் சிற்பங்கள் ஒன்றாக இருந்தன.

இந்த வணிகம் தமிழகத்தையும் தொட்டது. கி.பி. முதல் நூற்றாண்டின் கிரேக்க வணிகக் கையேடான எரித்ரியக் கடலின் பெரிப்ளஸ், சீனப் பட்டு "பாக்ட்ரியா வழியாக நடைப்பயணமாக" குஜராத்தின் பருகச்சத்துக்கு (பரூச்) கொண்டுவரப்பட்டதாகவும், கங்கை வழியாக "தமிரிகா"வுக்கும் (தமிழகம்) அனுப்பப்பட்டதாகவும் சொல்கிறது. சேரர் துறைமுகமான முசிறியிலிருந்து ஏற்றுமதியான பொருட்களில் கங்கைப் பகுதியின் பட்டுத் துணியும் நறுமணப் பொருளான ஜடாமாஞ்சியும் இருந்ததாகவும் அதே நூல் குறிப்பிடுகிறது. அதாவது, குஷாணர் கட்டுப்படுத்திய பாதைகளில் வந்த பொருட்கள், யவன வணிகம் பற்றிய தமிழக வரலாற்றுப் பகுதியில் பார்த்த முசிறி, பாண்டியர் துறைமுகம் நெல்கிந்தா போன்ற இடங்கள் வழியாக ரோமப் பேரரசுக்குச் சென்றன. வடமேற்கில் குஷாணர், தெற்கில் சங்க கால மூவேந்தர் என இரு பகுதிகளும் ஒரே பெரும் வணிக வலையின் பகுதிகளாக இருந்தன.

ஹுவிஷ்கரும் வாசுதேவரும்

ஹுவிஷ்கர் (ஃபால்க் கணிப்பின்படி சுமார் கி.பி. 150–190) மதுராவின் பல கல்வெட்டுகளில் இடம்பெறுகிறார்; அவரது தங்க நாணயங்களே தெய்வ வகைகளில் மிகச் செழுமையானவை. அடுத்து வந்த முதலாம் வாசுதேவர் முழுக்க இந்தியப் பெயர் கொண்டவர்; அவரது கல்வெட்டுகள் சகாப்தத்தின் 64 முதல் 98 வரையான ஆண்டுகளைச் சேர்ந்தவை, அதாவது சுமார் கி.பி. 191–225. அவரது நாணயங்களில் பெரும்பாலும் காளையுடன் ஓஷோ மட்டுமே. "பெரும் குஷாணர்களின்" கடைசி அரசராக அவர் கருதப்படுகிறார்.

வீழ்ச்சி: சசானியர்களும் குஷாணஷாக்களும்

கி.பி. 220களில் பாரசீகத்தில் புதிய சசானிய வம்சம் பார்த்தியர்களை வீழ்த்திக் கிழக்கே திரும்பியது. சசானிய மன்னர் முதலாம் ஷாபூர் தன் கல்வெட்டில் "பெஷாவர் வரையிலான குஷாண நாட்டை" வென்றதாகக் கூறுகிறார். பாக்ட்ரியாவும் காந்தாரத்தின் பெரும்பகுதியும் "குஷாணஷா" (குஷாணர்களின் அரசன்) என்ற பட்டம் கொண்ட சசானிய இளவரசர்களின் கைக்குச் சென்றன; வரலாற்றாசிரியர்கள் இவர்களைக் குஷாண-சசானியர் என்கிறார்கள். பஞ்சாபிலும் மதுராவிலும் பின்வந்த குஷாண அரசர்கள் சிறிது காலம் ஆண்டனர்; நான்காம் நூற்றாண்டில் குப்தர்களுக்கும் புதிதாக வந்த கிடாரைட்டுகளுக்கும் இடையே அவர்கள் மறைந்தனர். சமுத்திரகுப்தரின் அலகாபாத் தூண் கல்வெட்டு, தனக்குப் பணிந்தவர்களில் "தைவபுத்ர ஷாஹி ஷாஹானுஷாஹி" என்பவர்களைக் குறிப்பிடுகிறது; அது குஷாணப் பட்டங்களின் எதிரொலி.

முக்கியக் குறிப்புகள்

• குஷாணர்கள், ஸியோங்னுவிடம் தோற்று கான்சுவிலிருந்து பாக்ட்ரியாவுக்கு வந்த யுவேச்சி மக்களின் ஒரு பிரிவு.
• குஜுல கட்பிசஸ் பேரரசை நிறுவினார்; விம கட்பிசஸ் இந்தியாவில் முதன்முறையாகப் பெரிய அளவில் தங்க நாணயங்களை வெளியிட்டார்.
• 1993-இல் கிடைத்த ரபாதக் கல்வெட்டு கனிஷ்கரின் வம்சத்தையும், அவர் ஆண்ட இந்திய நகரங்களையும் சொல்கிறது.
• கனிஷ்கரின் ஆட்சித் தொடக்கம் இன்று பெரும்பாலும் கி.பி. 127 என்று கொள்ளப்படுகிறது; கி.பி. 78 என்ற பழைய கருத்தும் நூல்களில் உண்டு.
• குஷாண நாணயங்களில் கிரேக்க, ஈரானிய, இந்தியத் தெய்வங்களும், மனித உருவில் புத்தரும் இடம்பெற்றனர்.
• காந்தாரமும் மதுராவும் ஏறக்குறைய ஒரே காலத்தில் தனித்தனியாகப் புத்தர் சிலைகளை உருவாக்கியிருக்கலாம்.
• குஷாணர் கட்டுப்படுத்திய பாதைகளில் வந்த பட்டும் கங்கைப் பொருட்களும் முசிறி போன்ற தமிழகத் துறைமுகங்களையும் அடைந்தன.

அடுத்த பகுதி

15-ஆம் பகுதியில் சாதவாகனர்களையும் தக்காணத்தையும் பார்க்கப் போகிறோம்: கண்வர்களை முடிவுக்குக் கொண்டுவந்ததாகச் சொல்லப்படும், மேற்குச் சத்ரபர்களுடன் போரிட்ட, நாசிக் முதல் அமராவதி வரை பௌத்தக் குகைகளையும் ஸ்தூபிகளையும் ஆதரித்த அந்த வம்சத்தின் கதை.

ஆதாரங்கள் (Sources)

• Encyclopaedia Britannica, Kushan dynasty, Kanishka, Gandhara art, Mathura art
• Encyclopaedia Iranica, Kushan Dynasty i. Dynastic History, Kushan Dynasty ii. Inscriptions, Kushanshahs i. History
• Sims-Williams, N. (2012), "Bactrian Historical Inscriptions of the Kushan Period", The Silk Road 10
• British Museum, Gold coin of Kanishka I with the Buddha (IOC.289); Kanishka reliquary replica (1880.270)
• University of Sydney, Gandharan Buddhist Texts, Gilded bronze reliquary casket, Shah-ji-ki-Dheri
• IGNCA, Mathura: A Treasure Trove of Antiquities
• Schoff, W. H. (1912), The Periplus of the Erythraean Sea (§§ 54, 56, 64), Silk Road Seattle, University of Washington
• Bracey, R. (2017), "The Date of Kanishka since 1960", Indian Historical Review 44(1)
• Cribb, J. & Sims-Williams, N. (1996), "A New Bactrian Inscription of Kanishka the Great", Silk Road Art and Archaeology 4
• Falk, H. (2001), "The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣāṇas", Silk Road Art and Archaeology 7
• Thapar, R. (2002), Early India: From the Origins to AD 1300; Singh, U. (2008), A History of Ancient and Early Medieval India