இந்திய வரலாறு பகுதி 3: ஹரப்பா (சிந்துச் சமவெளி) நாகரிகம் – நகரங்கள், வணிகம், மர்மங்கள்

இது, கற்காலம் முதல் 1947 சுதந்திரம் வரையிலான இந்திய வரலாற்றைக் காலவரிசைப்படி சொல்லும் எங்கள் தொடரின் மூன்றாம் பகுதி.

தொடரின் இரண்டாம் பகுதியில், போலன் கணவாய் அடிவாரத்தில் மெஹர்கரின் முதல் விவசாயிகள் மண்செங்கல் வீடு கட்டி, பார்லி விதைத்து, திமில் மாடுகளை வளர்த்ததைப் பார்த்தோம். அந்தக் கிராமங்களின் வழித்தோன்றல்கள், சுமார் கி.மு. 2600 அளவில், உலகையே வியக்க வைக்கும் நகரங்களை எழுப்பினர். நேர்கோட்டுத் தெருக்கள், மூடிய வடிகால்கள், ஒரே அளவிலான செங்கற்கள், ஒரே மாதிரியான எடைக்கற்கள், இன்றுவரை யாராலும் படிக்க முடியாத ஓர் எழுத்துமுறை – இதுதான் ஹரப்பா (சிந்துச் சமவெளி) நாகரிகம்.

மெசொப்பொத்தேமியா, எகிப்து ஆகியவற்றுடன் சேர்த்து உலகின் மூன்று தொன்மையான நகர நாகரிகங்களில் இதுவும் ஒன்று; பரப்பளவில் அவ்விரண்டையும் விடப் பெரியது. இந்த நாகரிகம் எப்படி வீழ்ந்தது என்பதை அடுத்த பகுதியில் தனியாகப் பார்க்கலாம்.

ரயில் பாதைக்குச் சென்ற செங்கற்கள்

ஹரப்பா நகரம் பல நூற்றாண்டுகள் மறக்கப்பட்டுக் கிடந்தது. 1850-களில் லாகூர்–முல்தான் ரயில் பாதை அமைத்த ஒப்பந்ததாரர்கள், ஹரப்பா மேடுகளிலிருந்து ஏராளமான பழங்காலச் செங்கற்களை அள்ளிச் சென்று தண்டவாளத்துக்கு அடியில் போட்டனர். இந்தியத் தொல்லியல் துறையின் (ASI) முதல் தலைவர் அலெக்சாண்டர் கன்னிங்ஹாம், 1875-ல் அங்கிருந்து கிடைத்த ஒரு விநோதமான முத்திரையைப் பற்றி எழுதினார்; ஆனால் அது எவ்வளவு பழமையானது என்று அப்போது யாருக்கும் தெரியவில்லை.

1921-ல் ASI-யின் தயா ராம் சாஹ்னி ஹரப்பாவில் அகழாய்வைத் தொடங்கினார். 1922-ல், சிந்து மாகாணத்தில் ஒரு புத்த ஸ்தூபியை ஆய்வு செய்த ஆர். டி. பானர்ஜி, அதன் அடியில் அதைவிட மிகப் பழைய நகரம் ஒன்று புதைந்திருப்பதைக் கண்டார் – அதுதான் மொஹஞ்சதாரோ. இரண்டு இடங்களிலும் கிடைத்த முத்திரைகள், மட்பாண்டங்கள், செங்கற்கள் ஒன்றுபோல இருப்பதைக் கவனித்த ASI தலைமை இயக்குநர் சர் ஜான் மார்ஷல், 1924 செப்டம்பர் 20 அன்று Illustrated London News இதழில், அதுவரை அறியப்படாத ஒரு வெண்கலக் கால நாகரிகம் கண்டுபிடிக்கப்பட்டதாக அறிவித்தார்.

1947 பிரிவினைக்குப் பிறகு ஹரப்பாவும் மொஹஞ்சதாரோவும் பாகிஸ்தானுக்குச் சென்றன. இந்தியத் தொல்லியலாளர்கள் குஜராத், ராஜஸ்தான், ஹரியானா, பஞ்சாப் பகுதிகளில் நூற்றுக்கணக்கான தளங்களைக் கண்டறிந்தனர். யுனெஸ்கோ கணக்குப்படி, இதுவரை 1,000-க்கும் மேற்பட்ட ஹரப்பா தளங்கள் அறியப்பட்டுள்ளன.

எந்தக் காலம்?

அறிஞர்கள் இந்த நாகரிகத்தைப் பொதுவாக மூன்று கட்டங்களாகப் பிரிக்கின்றனர். பகுதிக்குப் பகுதி தேதிகள் சற்று மாறுபடும்:

• தொடக்க ஹரப்பா (சுமார் கி.மு. 3300–2600): பல்வேறு வேளாண் ஊர்கள் ஒரே மாதிரியான மட்பாண்டங்களையும் குறியீடுகளையும் பகிரத் தொடங்கிய காலம்.
• முதிர்ந்த ஹரப்பா (சுமார் கி.மு. 2600–1900): பெருநகரங்கள் செழித்த பொற்காலம்.
• பிற்கால ஹரப்பா (சுமார் கி.மு. 1900–1300): நகரங்கள் சுருங்கி, பண்பாடு வட்டாரப் பிரிவுகளாகச் சிதறிய காலம்.

முக்கிய நகரங்கள்

• ஹரப்பா, மொஹஞ்சதாரோ (பாகிஸ்தான்): இரண்டு பெருநகரங்கள். மொஹஞ்சதாரோ 1980 முதல் யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னம்; அதன் உச்சக் காலத்தில் சுமார் 35,000–40,000 பேர் வாழ்ந்திருக்கலாம் என்பது ஒரு மதிப்பீடு.
• தோலவீரா (குஜராத், கட்ச்): வறண்ட காதிர் தீவில் பெரும்பாலும் கல்லால் கட்டப்பட்ட நகரம். 1989–2005 காலத்தில் ஆர். எஸ். பிஷ்ட் தலைமையில் ASI அகழாய்வு செய்தது. மழைநீரைச் சேமித்த பெரிய நீர்த்தேக்கங்களுக்குப் பெயர் பெற்றது. 2021 ஜூலையில் இந்தியாவின் 40-வது யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னமானது.
• லோத்தல் (குஜராத்): எஸ். ஆர். ராவ் கண்டறிந்த செங்கல் தொட்டியை அவர் ‘கப்பல் துறை’ என்றார்; சிலர் அது நீர்த்தேக்கம் என்று மறுத்தனர். 2024-ல் காந்திநகர் ஐஐடி நடத்திய செயற்கைக்கோள் ஆய்வு, சபர்மதி ஆற்றின் பழைய பாதையுடன் லோத்தலை இணைத்து, கப்பல் துறைக் கருத்தை ஆதரித்தது.
• காளிபங்கன் (ராஜஸ்தான்): தொடக்க ஹரப்பா காலத்து உழுத வயலின் தடங்களும், ‘நெருப்புப் பீடங்கள்’ என்று கருதப்படும் அமைப்புகளும் கிடைத்த இடம்.
• ராகிகடி (ஹரியானா): சில மதிப்பீடுகளின்படி சுமார் 350 ஹெக்டேர் பரப்பில் அமைந்த, அறியப்பட்டவற்றில் மிகப் பெரிய ஹரப்பா தளம். எத்தனை மேடுகளைச் சேர்த்துக் கணக்கிடுகிறோம் என்பதைப் பொறுத்து இந்த அளவு மாறும்.
• கன்வேரிவாலா (பாகிஸ்தான், சோலிஸ்தான் பாலைவனம்): இன்னும் முறையாக அகழாய்வு செய்யப்படாத, ஆனால் பெருநகரமாக இருந்திருக்கக்கூடிய தளம்.

திட்டமிட்ட நகரங்கள், அசத்தும் வடிகால்

மொஹஞ்சதாரோவின் முக்கியத் தெருக்கள் ஏறக்குறைய வடக்கு–தெற்காகவும் கிழக்கு–மேற்காகவும் அமைந்து நகரத்தைக் கட்டங்களாகப் பிரிக்கின்றன. செங்கற்களின் தடிமன், அகலம், நீளம் பெரும்பாலும் 1:2:4 என்ற விகிதத்தில் இருந்தன – நூற்றுக்கணக்கான கிலோமீட்டர் இடைவெளியில் உள்ள நகரங்களிலும் இதே அளவு!

பல வீடுகளில் தனிக் குளியலறையும் கழிப்பிடமும் இருந்தன. வீட்டுக் கழிவுநீர், தெருவோரம் ஓடும் செங்கல் வடிகால்களில் சேர்ந்தது. இந்த வடிகால்கள் செங்கல் அல்லது கற்பலகைகளால் மூடப்பட்டு, சுத்தம் செய்ய ஆங்காங்கே திறப்புகளுடன் அமைக்கப்பட்டிருந்தன. மொஹஞ்சதாரோவில் மட்டும் நூற்றுக்கணக்கான கிணறுகள் உள்ளன. இன்றும் பல நகரங்கள் போராடும் ஒரு விஷயத்தை, 4,500 ஆண்டுகளுக்கு முன்பே இவர்கள் சாதித்திருந்தனர்.

தண்ணீர் குறைவான கட்ச் பகுதியில் இருந்த தோலவீரா மக்கள், இரண்டு பருவகால ஓடைகளின் நீரைத் திருப்பி, நகரைச் சுற்றிப் பல பெரிய நீர்த்தேக்கங்களில் சேமித்தனர். ஏரிகளையும் குளங்களையும் வெட்டி மழைநீரைச் சேமித்த நம் முன்னோர்களின் மரபை நினைவூட்டும் நீர் மேலாண்மை இது.

பெருங்குளமும் ‘களஞ்சிய’ விவாதமும்

மொஹஞ்சதாரோவின் உயர்ந்த மேட்டில் உள்ள பெருங்குளம் (Great Bath) சுமார் 12 மீ. நீளம், 7 மீ. அகலம், அதிகபட்சம் 2.4 மீ. ஆழம் கொண்டது. இரு முனைகளிலும் படிக்கட்டுகள் உள்ளன. விளிம்பில் நிற்க வைத்த செங்கற்களை ஜிப்சம் சாந்தால் இணைத்து, பின்னால் தடிமனான பிற்றுமின் (இயற்கைத் தார்) பூசி நீர் கசியாமல் அமைத்தனர். புனித நீராடல், தூய்மைச் சடங்குகளுக்கு இது பயன்பட்டிருக்கலாம் என்பது பெரும்பாலான அறிஞர்களின் கருத்து. நம் கோவில் திருக்குளங்களை நினைவூட்டினாலும், இதை உறுதிப்படுத்தும் எழுத்துச் சான்று இல்லை.

அருகிலுள்ள பெரிய செங்கல் அடித்தளத்தை மார்டிமர் வீலர் ‘பெருந் தானியக் களஞ்சியம்’ என்று அழைத்தார். ஆனால் அங்கே கருகிய தானியமோ, சேமிப்புப் பானைகளோ கிடைக்கவில்லை என்பதால், அதை ‘பெருங்கூடம்’ (Great Hall) என்று அழைப்பதே பொருத்தம் என்கிறார் தொல்லியலாளர் ஜோனதன் மார்க் கெனோயர். இந்த விவாதம் இன்னும் முடியவில்லை.

முத்திரைகள், மணிகள், எடைக்கற்கள்

ஹரப்பாவின் அடையாளச் சின்னம், மாக்கல்லில் (steatite) செதுக்கிய சதுர முத்திரைகள். பெரும்பாலானவற்றில் ஒற்றைக் கொம்புக் காளை (‘யூனிகார்ன்’) போன்ற விலங்கும், மேலே சில எழுத்துக் குறியீடுகளும் இருக்கும். சரக்குகளைக் களிமண்ணில் முத்திரையிட்டு உரிமையைக் குறிக்க இவை பயன்பட்டிருக்கலாம்.

நீளமான செந்நிறக் கார்னீலியன் மணிகள், சங்கு வளையல்கள், தங்க அணிகலன்கள், வெண்கலச் சிலைகள் என அவர்களின் கைவினைத் திறன் அபாரமானது. மொஹஞ்சதாரோவின் புகழ்பெற்ற வெண்கல ‘நடனமாது’ சிலை இன்று புது டெல்லி தேசிய அருங்காட்சியகத்தில் உள்ளது. விவசாயிகள் கோதுமை, பார்லி, பயறு வகைகள், உலகின் தொடக்கக் காலப் பருத்தி ஆகியவற்றைப் பயிரிட்டனர். குழந்தைகளுக்காகச் சுடுமண் வண்டிகள், விசில்கள், பகடைகள் கூடச் செய்தனர்.

வணிகத்துக்கு அவர்கள் பயன்படுத்தியவை, கவனமாகச் செதுக்கிய கனசதுர எடைக்கற்கள். கெனோயரின் ஆய்வுப்படி, சிறிய எடைகள் 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64 என இரட்டிப்பாகின்றன; அதிகம் கிடைப்பது சுமார் 13.7 கிராம் எடையுள்ள ‘16’ அலகு. பெரிய எடைகள் 160, 200, 320, 640 எனப் பத்தின் அடிப்படையில் உயர்கின்றன. இவ்வளவு பெரிய பரப்பில் ஒரே அளவுமுறை – அது வலுவான பொது விதிகளைக் காட்டுகிறது.

மெலுஹா: மெசொப்பொத்தேமியா வரை வணிகம்

இன்றைய இராக்கில் உள்ள மெசொப்பொத்தேமியாவின் களிமண் பட்டயங்கள் ‘மெலுஹா’ என்ற நாட்டைக் குறிப்பிடுகின்றன; அது சிந்துப் பகுதியே என்பது பெரும்பாலான அறிஞர்களின் கருத்து. சுமார் கி.மு. 24–23-ம் நூற்றாண்டில் ஆண்ட அக்காட் மன்னன் சார்கன், மெலுஹா, மகான் (ஓமன்), தில்முன் (பஹ்ரைன்) கப்பல்கள் தன் தலைநகரத் துறைமுகத்தில் நங்கூரமிட்டதாகப் பெருமைப்படுகிறான். கார்னீலியன், தந்தம், உயர்ந்த மரங்கள், தங்கம் போன்றவை மெலுஹாவிலிருந்து சென்றன. ‘மெலுஹா மொழிபெயர்ப்பாளர்’ என்று குறிக்கப்பட்ட ஷு-இலிஷு என்பவரின் உருளை முத்திரை ஒன்று பாரிஸ் லூவர் அருங்காட்சியகத்தில் உள்ளது. தொல்லியல் சான்றுகளும் இதை உறுதிப்படுத்துகின்றன: சிந்து முத்திரைகள், பொறிப்புள்ள கார்னீலியன் மணிகள், கனசதுர எடைக்கற்கள் ஆகியவை மெசொப்பொத்தேமியாவின் ஊர் போன்ற நகரங்களிலும் பாரசீக வளைகுடாப் பகுதியிலும் கிடைத்துள்ளன. ஏறக்குறைய இதே காலத்தில்தான் எகிப்தில் கீசா பிரமிடுகள் எழுந்தன.

இன்னும் படிக்கப்படாத எழுத்து

முத்திரைகள், பட்டயங்கள், மட்பாண்டங்களில் காணப்படும் சிந்து எழுத்தில் சுமார் 400 முதல் 600 வரையிலான குறியீடுகள் இருப்பதாக, கணக்கிடும் முறையைப் பொறுத்து, அறிஞர்கள் மதிப்பிடுகின்றனர். இந்த எழுத்துப் பொறிப்புகள் பெரும்பாலும் மிகச் சுருக்கமானவை: சராசரியாக ஐந்து குறியீடுகள்; மிக நீண்டது 26 குறியீடுகள் மட்டுமே. பொதுவாக வலமிருந்து இடமாக எழுதப்பட்டன. எகிப்தின் ரொசெட்டா கல் போன்ற இருமொழிக் கல்வெட்டு கிடைக்காததால், இதுவரை யாருடைய வாசிப்பும் அறிஞர் உலகில் பொதுவாக ஏற்கப்படவில்லை. இது திராவிட மொழி, இந்தோ-ஆரிய மொழி, முண்டா மொழி அல்லது அழிந்துபோன ஒரு மொழி என்று பல கருத்துகள் உள்ளன. இது மொழியையே குறிக்காத குறியீட்டு முறை என்று 2004-ல் சில அறிஞர்கள் வாதிட்டனர்; 2009-ல் Science இதழில் வெளியான புள்ளியியல் ஆய்வு, அதில் மொழிக்குரிய அமைப்பு இருப்பதாகக் கூறியது.

சிந்து எழுத்தும் தமிழ்நாடும்

இந்த ஆய்வில் தமிழ்நாட்டுக்கு ஒரு சிறப்பு இடம் உண்டு. தமிழ்க் கல்வெட்டியல் அறிஞர் ஐராவதம் மகாதேவன் 1977-ல் ASI வெளியிட்ட The Indus Script: Texts, Concordance and Tables நூலில் சிந்து எழுத்துகளை முழுமையாகத் தொகுத்து, 417 குறியீடுகளைப் பட்டியலிட்டார். இன்றும் உலக ஆய்வாளர்கள் பயன்படுத்தும் அடிப்படை நூல் இது. அவரும் ஃபின்லாந்து அறிஞர் அஸ்கோ பர்போலாவும், சிந்து மக்கள் தொடக்கக் கால திராவிட மொழி பேசியிருக்கலாம் என்று வாதிட்டனர். இது வலுவான ஆதரவாளர்களைக் கொண்ட, ஆனால் இன்னும் நிரூபிக்கப்படாத கருதுகோள் என்பதை நினைவில் கொள்ள வேண்டும்.

2006-ல் மயிலாடுதுறை அருகே செம்பியன் கண்டியூரில் கிடைத்த புதிய கற்காலக் கற்கோடரி ஒன்றில், சிந்து எழுத்தைப் போன்ற நான்கு குறியீடுகள் இருப்பதாக மகாதேவன் அறிவித்தார். அதன் காலம், பொருள் குறித்து அறிஞர்களிடையே ஒருமித்த கருத்து இல்லை.

ஆதிச்சநல்லூர், கீழடி, சிவகளை போன்ற இடங்களில் கிடைத்த மட்பாண்டங்களில் கீறப்பட்ட குறியீடுகளும் (graffiti marks) இந்த விவாதத்தின் மையம். 2025 ஜனவரியில், சிந்து நாகரிகக் கண்டுபிடிப்பின் நூற்றாண்டு விழாவில், தமிழ்நாடு தொல்லியல் துறை கா. ராஜன், இரா. சிவானந்தம் எழுதிய Indus Signs and Graffiti Marks of Tamil Nadu என்ற ஆய்வு நூலை வெளியிட்டது. 140 தளங்களிலிருந்து 15,000-க்கும் மேற்பட்ட குறியீடு பொறித்த ஓடுகளை ஆவணப்படுத்திய இந்த ஆய்வு, சுமார் 90 சதவீதக் குறியீடுகளுக்குச் சிந்து குறியீடுகளுடன் ஒற்றுமை அல்லது இணை இருப்பதாகக் கூறியது. அதே நிகழ்வில், சிந்து எழுத்தை அறிஞர்கள் ஏற்கும் வகையில் படிப்பவருக்கு 10 லட்சம் அமெரிக்க டாலர் பரிசு வழங்கப்படும் என்று முதல்வர் மு. க. ஸ்டாலின் அறிவித்தார்.

ஆனால் கவனிக்க வேண்டியவை உண்டு. தமிழ்நாட்டு மட்பாண்டக் குறியீடுகள் பெரும்பாலும் இரும்புக் காலத்தவை; முதிர்ந்த ஹரப்பா காலத்துக்கும் அவற்றுக்கும் இடையே பல நூற்றாண்டு இடைவெளி உள்ளது. அம்பு, மீன் போன்ற எளிய வடிவங்கள் தற்செயலாகவும் ஒத்துப்போகலாம். உறுதியான முடிவுக்கு இன்னும் சான்றுகள் தேவை என்று நூலாசிரியர்களே குறிப்பிடுகின்றனர். கீழடியின் காலக்கணிப்பு குறித்தும் 2025-ல் ASI-க்கும் அகழாய்வாளர் அமர்நாத் ராமகிருஷ்ணாவுக்கும் இடையே கருத்து வேறுபாடு எழுந்தது. எனவே, இது ஆர்வமூட்டும், ஆனால் இன்னும் தீர்க்கப்படாத ஆய்வுக் களம். தமிழ்நாட்டின் பெருங்கற்காலம் பற்றி அறிய எங்கள் தமிழர் வரலாறு தொடரின் முதல் பகுதியைப் படிக்கலாம்.

‘பசுபதி’ முத்திரையும் சமய நம்பிக்கைகளும்

மொஹஞ்சதாரோவின் ஒரு முத்திரையில், கொம்புள்ள தலையணியுடன் யோக நிலையில் அமர்ந்த ஓர் உருவமும் அதைச் சுற்றி விலங்குகளும் உள்ளன. மார்ஷல் இதை ‘முன்னோடிச் சிவன்’ (proto-Shiva), அதாவது விலங்குகளின் தலைவனான பசுபதி என்று விளக்கினார். ஆனால் கலை வரலாற்றாளர் டோரிஸ் சீனிவாசன் உள்ளிட்ட பல அறிஞர்கள் இதை ஏற்கவில்லை; அது காளை-மனித உருவம் கொண்ட வேறொரு தெய்வமாக இருக்கலாம் என்கின்றனர். பெண் சுடுமண் உருவங்கள், அரச இலை வடிவங்கள், பெருங்குளம், நெருப்புப் பீடங்கள் ஆகியவை சடங்கு வாழ்க்கையைக் காட்டினாலும், பிற்கால இந்தியச் சமயங்களுடன் அவற்றின் தொடர்பு விவாதத்திலேயே உள்ளது.

ராகிகடி மரபணு ஆய்வு

2019-ல் Cell இதழில், வசந்த் ஷிண்டே, டேவிட் ரைக் உள்ளிட்ட குழு, சிந்து நாகரிகத்தின் முதல் பழங்கால மரபணுத் தொகுப்பை வெளியிட்டது. சுமார் கி.மு. 2800–2300 காலத்தில் ராகிகடியில் அடக்கம் செய்யப்பட்ட ஒரு பெண்ணின் எலும்பிலிருந்து அது பெறப்பட்டது. அவரது மரபணுவில் பழங்கால ஈரானியருடன் தொடர்புடைய ஒரு பிரிவும், தெற்காசிய வேட்டைச் சமூகங்களுடன் தொடர்புடைய பிரிவும் கலந்திருந்தன; ஸ்டெப்பி புல்வெளி மேய்ச்சல் சமூகங்களின் மரபணு கிட்டத்தட்ட இல்லை. ஆனால் இது ஒரே ஒருவரின், அதுவும் பகுதியளவு மரபணுவை வைத்த ஆய்வு. இதன் அடிப்படையில் மொழி, இடப்பெயர்வு பற்றிய பெரிய முடிவுகளுக்கு வருவதில் எச்சரிக்கை தேவை.

மன்னர் இல்லாத நகரங்களா?

மெசொப்பொத்தேமியாவிலும் எகிப்திலும் அரண்மனைகள், அரச கல்லறைகள், மன்னர்களைப் புகழும் கல்வெட்டுகள் உண்டு. ஹரப்பா நகரங்களில் தெளிவான அரண்மனையோ, ஆடம்பர அரச கல்லறையோ இதுவரை கிடைக்கவில்லை. ‘பூசாரி-அரசன்’ என்று அழைக்கப்படும் மாக்கல் சிலையின் பெயர் கூட நவீன ஊகமே. வணிகர் குழுக்கள், சடங்குத் தலைவர்கள் ஆண்ட நகர அரசுகளா, ஒரே பேரரசா, அல்லது வணிகத்தால் இணைந்த தளர்வான வலைப்பின்னலா என்பதற்கு, எழுத்து படிக்கப்படும் வரை உறுதியான விடை கிடைக்காது.

அடுத்த பகுதி

சுமார் கி.மு. 1900 முதல் சிந்து நகரங்கள் மெல்ல மெல்லக் காலியாகத் தொடங்கின. நான்காம் பகுதியில், ஹரப்பா நாகரிகத்தின் வீழ்ச்சியைப் பார்க்கலாம்: பருவமழை மாற்றம், ஆறுகளின் தடம் மாறுதல், காகர்-ஹக்ரா ஆறு வறண்டது, வணிகச் சரிவு, ‘ஆரியப் படையெடுப்பு’ என்ற பழைய விளக்கம் ஏன் இன்று ஏற்கப்படுவதில்லை – விரைவில்.

ஆதாரங்கள்

• Encyclopaedia Britannica: Indus civilization
• UNESCO World Heritage Centre: Dholavira: a Harappan City, Archaeological Ruins at Moenjodaro
• Kenoyer, J. M., Harappa.com: "Great Bath" Mohenjo-daro, the "Granary", Cubical weights
• Kenoyer, J. M. (2010), Measuring the Harappan world
• Shinde, V. et al. (2019), An ancient Harappan genome lacks ancestry from Steppe pastoralists or Iranian farmers, Cell
• Penn Museum, Expedition: Shu-ilishu's cylinder seal
• Mahadevan, I. (1977), The Indus Script: Texts, Concordance and Tables, ASI (RMRL)
• Mahadevan, I. (2006), Stone celt with Indus signs from Sembiyan-Kandiyur
• Rajan, K. and Sivanantham, R. (2025), Indus Signs and Graffiti Marks of Tamil Nadu: A Morphological Study, Tamil Nadu State Department of Archaeology; Graffiti Marks of Tamil Nadu web corpus
• The Hindu (2025): ASI asks Amarnath Ramakrishna to rewrite his report on Keezhadi excavations
• Hindustan Times (2025): Stalin announces $1-million prize for decoding Indus Valley script
• Rao, R. P. N. et al. (2009), Entropic evidence for linguistic structure in the Indus script, Science
• Srinivasan, D. (1975–76), The so-called proto-Śiva seal from Mohenjo-daro, Archives of Asian Art
• IIT Gandhinagar (2024): Reevaluating the Lothal dockyard theory
• The Hindu (2014): Rakhigarhi, the biggest Harappan site